6.عمران و آبادانی در کنار وظايف فرهنگی

نگرش جامع به مديريت، يکی از نگرش‏های اساسی است؛ به اين معنا که مدير ـ به خصوص در مديريت کلان ـ نبايد خود را به توسعه و آبادانی دنيای مردم محدود نمايد، بلکه علاوه بر آن، وظيفه دارد که به امور معنوی و فرهنگی مردم نيز توجه داشته باشد.حضرت در اين خصوص می‏فرمايد:

مردم! مرا بر شما حقی و شما را بر من حقی است: بر من است که خيرخواهی خود را از شما دريغ ندارم، حقی را که از بيت‏المال داريد بگزارم، شما را تعليم دهم تا نادان نمانيد، و آداب آموزم تا بدانيد.

علی(ع) در عهدنامه مالک اشتر، در بيان وظايف زمامدار، هردو بُعد معنوی و دنيوی را مطرح کرده‏اند:

اين عهدی است که به مالک سپردم، هنگامی که او را بر مصر گماشتم، و او را بر چهار مسؤوليت موظف کردم: تا ماليات‏های آن سرزمين را جمع‏آوری کند؛ با دشمنان آن کشور بجنگد؛ به اصلاح اهل آن همت گمارد؛ و به عمران و آبادی آن مناطق بپردازد.

بدين‏ترتيب حضرت همه اين وظايف را بر عهده مدير و حاکم می‏گذارد. البته هنگامی که مديريت‏ها تقسيم شوند، اوضاع اندکی متفاوت می‏شود، ولی روح داستان اين است که مديريت در نظام اسلامی و با نگاه علی(ع) مديريتی است که فرد نمی‏تواندبگويد من فقط به عمران و آبادانی می‏پردازم و به بُعد فرهنگی و معنوی و اخلاقی کاری ندارم يا به عکس.

ممکن است بر اثر تقسيم مسؤوليت‏ها، اين وظايف تقسيم شود، امّا در هر حال نگرشِ مديرِ اسلامی، نگرشی ترکيبی از «آبادی معنوی و دنيوی» است.

امام علی(ع) خطاب به مالک اشتر در باب آبادانی دنيوی می‏فرمايند:

...کوشش تو در آبادی زمين بيش از کوشش در جمع‏آوری ماليات باشد؛ زيرا ماليات جز با آبادانی به دست نمی‏آيد، و آن کس که بخواهد ماليات را بدون آبادانی مطالبه کند، شهرها را خراب، و بندگان خدا را نابود می‏سازد، و حکومتش بيش از مدّت کمی دوام نخواهد داشت.

حضرت در کنار اين، به او دستور می‏دهد که به مسائل عبادی مردم نيز توجه خاص داشته باشد:

از جمله کارهايي که مخصوصا بايد با اخلاص انجام دهی، اقامه فرايض است که ويژه ذات پاک اوست. بنابراين بدنت را شب و روز در اختيار فرمان خدا بگذار، و آنچه موجب تقرب تو به خداوند می‏شود به‏طور کامل و بدون نقص به انجام رسان، اگرچه خستگی جسمی و ناراحتی پيدا کنی. هنگامی که به نماز جماعت برای مردم می‏ايستی بايد نمازت نه نفرت‏آور باشد و نه تضييع‏کننده؛ چرا که در بين مردمی که با تو به نماز ايستاده‏اند، هم بيمار وجود دارد و هم افرادی که کارهای فوری دارند.

بدين‏ترتيب در ديدگاه امام علی(ع) هيچ‏کس نمی‏تواند چيزی از دين را به بهانه اصلاح دنيا رها سازد:

مردم چيزی از امور دينشان را برای اصلاح دنيايشان ترک نمی‏کنند مگر اين‏که خداوند زيانبارتر از آن را بر روی آن‏ها خواهد گشود.

حضرت سيره خود را در جامعه دينی، هدايت معنوی انسان‏ها می‏دانند و متذکر می‏شوند که آنچه در آن بيم داشته‏اند، غلبه گمراهان و انحراف مردم است:

...بر راه حقّ ايستادم و آن را از راه‏های گمراهی جدا کردم و به شما نشان دادم، درحالی‏که می‏پوييديد، و راهنمايي نمی‏ديديد، چاه می‏کنديد و به آبی نمی‏رسيديد و اين اشارت است که گوياتر از صد مقالت است.... بيم موسی نه بر جان بود که بر مردم نادان بود، مبادا گمراهان به حيلت چيره شوند و بر آنان امير.

7.ضرورت استفاده از تجارب تاريخی در مديريت

يکی ديگر از اصولی که در کلام علی(ع) بدان اشاره شده، نگاه به تاريخ و تجربه تاريخی حاکمان و مديران پيشين است. حضرت خطاب به مالک می‏فرمايد:

بدان که من تو را به شهرهايي می‏فرستم که دستخوش دگرگونی‏ها گرديده؛ گاه داد و گاهی ستم‏ديده. و مردم در کارهای تو چنان می‏نگرند که تو در کارهای واليان پيش از خود می‏نگری، و درباره تو آن می‏گويند که درباره آنان می‏گويي.

بنابراين بايد حکومت و مديريت را به عنوان فرايندی تاريخی و تجربه شده نگريست و آن را واقعيتی دارای قوانين و قواعد مشترک و قابل ارزيابی و مورد توجه و نظارت ديگران دانست و با اين نگرش به عبرت‏آموزی و بهره‏گيری از تجارب پيشينيان اهتمام ورزيد. امام(ع) در پايان عهدنامه، به مالک می‏فرمايند:

بر تو واجب است که همواره به ياد حکومت‏های عادلانه پيش از خود باشی. هم‏چنين توجه خود را بر روش‏های خوب يا اثری که از پيامبر رسيده، و يا فريضه‏ای که در کتاب خداوند آمده است، معطوف دار و به خطوطی که در روش من مشاهده کرده‏ای، اقتدا کن... ..